20 จำนวนผู้เข้าชม |
ก่อนฟ้องคดี คำถามแรก ๆ คือ "ต้องไปยื่นฟ้องที่ศาลไหน" โดยเฉพาะเมื่อโจทก์ จำเลย และสถานที่เกิดเหตุอยู่คนละจังหวัด ถ้ายื่นผิดศาล อาจเสียเวลาและค่าใช้จ่าย บทความนี้อธิบายหลักเขตอำนาจศาลตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง (ป.วิ.พ.) และกฎหมายที่เกี่ยวข้อง แล้วตอบคำถามว่าถ้าอยู่ไกลจากศาลจะทำอย่างไร
มาตรา 4 (1) กำหนดว่า เว้นแต่มีบทบัญญัติเป็นอย่างอื่น คำฟ้องให้ยื่นต่อ
• ศาลที่จำเลยมีภูมิลำเนาอยู่ในเขต หรือ
• ศาลที่มูลคดีเกิดขึ้นในเขต ไม่ว่าจำเลยจะมีภูมิลำเนาในราชอาณาจักรหรือไม่
"มูลคดี" คือต้นเหตุที่ทำให้เกิดสิทธิฟ้อง เช่น สถานที่ทำสัญญา หรือสถานที่เกิดเหตุละเมิด การระบุว่ามูลคดีเกิดที่ใด บางครั้งต้องพิจารณาจากข้อเท็จจริงอย่างละเอียด
คำร้องขอ เช่น คดีที่ไม่มีคู่ความฝ่ายตรงข้าม ให้ยื่นต่อศาลที่มูลคดีเกิดขึ้นในเขต หรือศาลที่ผู้ร้องมีภูมิลำเนาอยู่ในเขต (มาตรา 4 (2))
คำฟ้องเกี่ยวกับอสังหาริมทรัพย์ หรือสิทธิหรือประโยชน์เกี่ยวกับอสังหาริมทรัพย์ เช่น ที่ดินหรือบ้าน ให้ยื่นต่อ ศาลที่อสังหาริมทรัพย์นั้นตั้งอยู่ หรือศาลที่จำเลยมีภูมิลำเนา (มาตรา 4 ทวิ)
ให้ยื่นต่อศาลที่ เจ้ามรดกมีภูมิลำเนาในขณะถึงแก่ความตาย ถ้าเจ้ามรดกไม่มีภูมิลำเนาในราชอาณาจักร ให้ยื่นต่อศาลที่ทรัพย์มรดกอยู่ (มาตรา 4 จัตวา) อ่านเพิ่มเติม: 6 ขั้นตอนในการร้องขอเป็นผู้จัดการมรดกต่อศาล
ถ้าจำเลยไม่มีภูมิลำเนาในราชอาณาจักร และมูลคดีไม่ได้เกิดในราชอาณาจักร (และไม่ใช่คดีอสังหาริมทรัพย์) โจทก์ที่มีสัญชาติไทยหรือมีภูมิลำเนาในราชอาณาจักร ยื่นฟ้องต่อศาลแพ่ง หรือศาลที่โจทก์มีภูมิลำเนาได้ ถ้าจำเลยมีทรัพย์สินที่อาจถูกบังคับคดีได้อยู่ในประเทศ ยื่นต่อศาลที่ทรัพย์สินนั้นอยู่ก็ได้ (มาตรา 4 ตรี)
ถ้าผู้ประกอบธุรกิจ เช่น ธนาคารหรือบริษัทสินเชื่อ ฟ้องผู้บริโภคเป็นคดีผู้บริโภค และมีสิทธิฟ้องได้ทั้งศาลที่ผู้บริโภคมีภูมิลำเนาและศาลอื่น กฎหมายให้ฟ้อง ได้เฉพาะศาลที่ผู้บริโภคมีภูมิลำเนาเพียงแห่งเดียว (พ.ร.บ.วิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551 มาตรา 17) เป็นหลักที่ช่วยผู้บริโภคไม่ต้องเดินทางไปต่อสู้คดีไกลบ้าน
ถ้าคำฟ้องยื่นได้สองศาลขึ้นไป เพราะภูมิลำเนาของบุคคล ที่ตั้งทรัพย์สิน สถานที่เกิดมูลคดี หรือมีหลายข้อหา และมูลความเกี่ยวข้องกัน โจทก์เลือกยื่นต่อศาลใดศาลหนึ่งก็ได้ (มาตรา 5) การเลือกศาลอาจพิจารณาจากความสะดวกของพยาน ที่ตั้งทรัพย์สินที่จะบังคับคดี และค่าใช้จ่ายในการเดินทาง
หลักใน ป.วิ.อ. มาตรา 22 คือ ให้ชำระที่ ศาลที่ความผิดเกิดขึ้น อ้างหรือเชื่อว่าเกิดขึ้นในเขต แต่ถ้าจำเลยมีที่อยู่หรือถูกจับในท้องที่อื่น หรือพนักงานสอบสวนทำการสอบสวนในท้องที่อื่น จะชำระที่ศาลซึ่งท้องที่นั้นอยู่ในเขตอำนาจก็ได้ ถ้าความผิดเกิดนอกราชอาณาจักร ให้ชำระที่ศาลอาญา หรือศาลในท้องที่ที่มีการสอบสวน
ถ้าไม่อาจดำเนินกระบวนพิจารณาในศาลชั้นต้นที่มีเขตอำนาจได้เพราะเหตุสุดวิสัย คู่ความที่เสียหายยื่นคำร้องฝ่ายเดียวต่อศาลชั้นต้นที่ตนมีภูมิลำเนาหรืออยู่ในเขตในขณะนั้นได้ และศาลนั้นมีอำนาจออกคำสั่งตามที่เห็นสมควรเพื่อประโยชน์แห่งความยุติธรรม (มาตรา 10) มาตรานี้ใช้เฉพาะกรณีเหตุสุดวิสัยจริง ไม่ใช่เพียงความไม่สะดวก
ตัวอย่างต่อไปนี้เป็นกรณีสมมติ เพื่อให้เห็นการใช้หลักข้างต้น
• ให้ยืมเงินที่กรุงเทพฯ ลูกหนี้ย้ายไปอยู่เชียงใหม่: เจ้าหนี้พิจารณายื่นได้ทั้งศาลที่ลูกหนี้มีภูมิลำเนา (เชียงใหม่) และศาลที่มูลคดีเกิด (ที่ทำสัญญาที่กรุงเทพฯ) ตามมาตรา 4 (1) แล้วเลือกตามมาตรา 5
• พิพาทเรื่องแนวเขตที่ดินที่นครราชสีมา แต่คู่กรณีอยู่กรุงเทพฯ: เป็นคดีเกี่ยวกับอสังหาริมทรัพย์ ยื่นได้ที่ศาลที่ที่ดินตั้งอยู่ หรือศาลที่จำเลยมีภูมิลำเนา (มาตรา 4 ทวิ)
• บิดาเสียชีวิตขณะมีภูมิลำเนาที่ขอนแก่น ทายาทอยู่กรุงเทพฯ: คำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกยื่นที่ศาลซึ่งเจ้ามรดกมีภูมิลำเนาขณะถึงแก่ความตาย (มาตรา 4 จัตวา) ไม่ใช่ศาลที่ทายาทอยู่
• บริษัทสินเชื่อฟ้องลูกค้าที่อยู่ภูเก็ต: ถ้าเป็นคดีผู้บริโภค บริษัทต้องฟ้องที่ศาลซึ่งผู้บริโภคมีภูมิลำเนาแห่งเดียว (พ.ร.บ.วิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค มาตรา 17)
• ที่อยู่ตามทะเบียนบ้านและที่อยู่จริงของคู่กรณีทุกคน
• สถานที่ทำสัญญา ส่งมอบสินค้า หรือเกิดเหตุ
• ที่ตั้งของทรัพย์สินที่พิพาท หรือทรัพย์สินที่อาจบังคับคดีได้
• ภูมิลำเนาของเจ้ามรดกขณะถึงแก่ความตาย (ถ้าเป็นเรื่องมรดก)
• สัญญาหรือเอกสารที่อาจระบุเรื่องศาลหรือวิธีระงับข้อพิพาทไว้
จำเลยมีหลายคน อยู่คนละจังหวัด ต้องฟ้องแยกหลายศาลไหม? ถ้าคำฟ้องยื่นได้หลายศาลเพราะภูมิลำเนาของบุคคล หรือมีหลายข้อหา และมูลความเกี่ยวข้องกัน มาตรา 5 ให้โจทก์เลือกยื่นต่อศาลใดศาลหนึ่งได้ ทั้งนี้ต้องดูว่ามูลความเกี่ยวข้องกันจริง
ผู้บริโภคจะฟ้องบริษัท ต้องฟ้องศาลไหน? มาตรา 17 ของ พ.ร.บ.วิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค ใช้กับกรณีผู้ประกอบธุรกิจเป็นโจทก์ ถ้าผู้บริโภคเป็นโจทก์ ให้ตรวจหลักทั่วไปตาม ป.วิ.พ. มาตรา 4 เช่น ศาลที่บริษัทมีภูมิลำเนา หรือศาลที่มูลคดีเกิด
ถูกแจ้งความดำเนินคดีอาญาที่จังหวัดอื่น ต้องขึ้นศาลที่ไหน? โดยหลักคือศาลที่ความผิดเกิดขึ้น แต่ ป.วิ.อ. มาตรา 22 ให้ชำระที่ศาลในท้องที่ที่จำเลยมีที่อยู่ ถูกจับ หรือมีการสอบสวนได้ด้วย จึงต้องดูข้อเท็จจริงของคดี
• ยื่นที่ศาลใกล้บ้านโจทก์ โดยไม่มีหลักกฎหมายรองรับ: ภูมิลำเนาของโจทก์ไม่ใช่เกณฑ์หลักตามมาตรา 4 (1) เว้นแต่เป็นคำร้องขอตามมาตรา 4 (2) หรือกรณีตามมาตรา 4 ตรี
• ใช้ที่อยู่เก่าของจำเลย: ควรตรวจที่อยู่ปัจจุบันของจำเลยก่อนฟ้อง เพราะเกี่ยวทั้งเขตอำนาจศาลและการส่งหมาย
• ฟ้องคดีที่ดินที่ศาลอื่นโดยไม่ได้ตรวจมาตรา 4 ทวิ: คดีเกี่ยวกับอสังหาริมทรัพย์มีหลักเฉพาะ
• ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกที่ศาลซึ่งทายาทอยู่: หลักคือศาลที่เจ้ามรดกมีภูมิลำเนาขณะถึงแก่ความตาย (มาตรา 4 จัตวา)
ใช้หลักข้างต้นตรวจว่ามีศาลใดบ้างที่ยื่นได้ บางครั้งโจทก์มีทางเลือกยื่นศาลที่ใกล้ตัวกว่า
ใบอนุญาตทนายความไม่ได้จำกัดเฉพาะจังหวัด ทนายความที่มีใบอนุญาตว่าความในศาลยุติธรรมได้ทั่วประเทศ สิ่งที่ต้องคุยกันให้ชัดตั้งแต่ต้นคือ ตารางนัดของศาลนั้น การเดินทาง และวิธีส่งเอกสารระหว่างตัวความกับทนาย
ศาลยุติธรรมมีระบบรับส่งอิเล็กทรอนิกส์ (e-Filing) และได้ประกาศยกระดับระบบใหม่เมื่อ 5 มกราคม 2569 โดยระยะแรกใช้กับคดีบางประเภท เช่น คดีผู้บริโภคที่ผู้ประกอบธุรกิจเป็นโจทก์ ขอบเขตของระบบอาจเปลี่ยนแปลงได้ ควรตรวจกับศาลหรือทนายความว่าคดีของท่านใช้ได้หรือไม่
แม้มีทนายความ ตัวความยังต้องลงลายมือชื่อในใบแต่งทนายความ (ป.วิ.พ. มาตรา 61) และบางนัด ศาลอาจต้องการให้ตัวความมาศาลเอง เช่น นัดไกล่เกลี่ย หรือเมื่อต้องเบิกความเป็นพยาน อ่านเพิ่ม: ใบแต่งทนายความคืออะไร
สำนักงานตั้งอยู่ที่กรุงเทพมหานคร และรับว่าความทั่วราชอาณาจักร โดยทนายนิธิพลเป็นผู้รับผิดชอบคดีด้วยตนเอง ก่อนรับเรื่อง ทนายจะแจ้งเรื่องวันนัดและการเดินทางให้ทราบ เพื่อให้ตัวความวางแผนได้ อ่านขั้นตอนเพิ่มเติม: ขั้นตอนการจ้างทนาย
ถ้าท่านเป็นจำเลยและเพิ่งได้รับหมายศาลจากศาลต่างจังหวัด ให้อ่าน ได้รับหมายศาลคดีแพ่ง ทำอย่างไร ก่อน เพราะระยะเวลายื่นคำให้การเริ่มนับแล้ว
นัดหมายปรึกษา: หากต้องการให้ทนายความตรวจว่าคดีของท่านควรยื่นที่ศาลใด นัดหมายปรึกษาทนายนิธิพล สำนักงานทนายความนิธิลอว์แอนด์วิน โทร 095-453-4145 (จันทร์–เสาร์ 09.00–18.00 น.) หรือดูช่องทางติดต่อ
บทความนี้เป็นข้อมูลกฎหมายทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำสำหรับคดีเฉพาะ เขตอำนาจศาลในแต่ละเรื่องขึ้นกับข้อเท็จจริง และอาจมีกฎหมายเฉพาะ เช่น คดีแรงงาน คดีครอบครัว หรือคดีในศาลชำนัญพิเศษ · ตรวจตัวบท ณ วันที่ 11 พ.ย. 2569